Anatomia łyżki i łyżeczki

Do tej pory w opisach poszczególnych łyżeczek do soli używałem uproszczonej charakterystyki budowy łyżki, co czasami rodziło nieścisłości. Aby móc wyrażać się bardziej precyzyjnie i jednocześnie zrozumiale dla czytelnika prześledźmy poszczególne elementy łyżki i ich nazewnictwo.

Łyżka zbudowana jest zasadniczo z dwóch części – czerpaka oraz rączki. Można natomiast przyjąć, że składowymi czerpaka są:

• wierzchołek (czubek) czerpaka,
• miseczka,
• uskok.

Natomiast rączka zbudowana jest z takich elementów jak:

• ramiona,
• trzonek,
• uchwyt,
• zwieńczenie rączki.

Zarozumiała łyżeczka – bajka mojego dzieciństwa

Mała srebrna łyżeczka to główna bohaterka bajki autorstwa Elżbiety Szeptyńskiej pt. „Zarozumiała łyżeczka”. Pierwsze wydanie tej broszurkowej książeczki ukazało się w Warszawie w 1985 nakładem Instytutu Wydawniczego "Nasza Księgarnia". Książka pochodzi z bardzo poczytnej serii "Poczytaj mi mamo" a ilustrował ją Edward Lutczyn.

Bajka opowiada o pewnej bardzo zarozumiałej łyżeczce na specjalne okazje (czyżby była to łyżeczka do soli?), która poznaje swoich krewnych – inne łyżki. W ten sposób dowiaduje się, że nie jest jedyną łyżką na świecie i że każdy członek jej rodziny jest w pewien sposób wyjątkowy.  Historia rozpoczyna się tak:

Do szuflady kuchennego kredensu, nie wiadomo jak i skąd, przywędrowała malutka, srebrna łyżeczka. Przyjęto ją życzliwie, ale ona nie potrafiła żyć w przyjaźni.
— Posuńcie się! Nie dotykajcie mnie! Porysujecie mi boczki! – piszczała cienko i przeraźliwie. 
— Jestem cała srebrna, a nie taka zwyczajna jak wy! Jestem łyżeczką na specjalne okazje!

W dalszej części historii łyżeczka poznaje nóż do obierania owoców, który uświadamia jej, że pochodzi:

z bardzo starej i szanowanej rodziny. (...) Łyżeczka była bardzo ciekawa, jaka jest jej rodzina, obiecała więc, że nie zrobi nic, co mogłoby komuś sprawić przykrość, i po chwili wędrowała wraz z nożykiem do drewnianego pudełka z przegródkami, w którym drzemały jej starsze siostry - łyżki stołowe.

I tak na swojej drodze spotyka wiele życzliwości ze strony swojej rodziny, m.in. łyżek cedzakowych, wazowych i warząchwi. Z każdym nowym spotkaniem łyżeczka coraz lepiej rozumie świat, staje się bardziej układna i grzeczna.

Władysław Kopaliński o łyżce i soli

Władysława Jana Stefczyka większość zna pod pseudonimem Władysława Kopalińskiego (1907–2007). Osobistość to znana głównie za sprawą kilku językowych dzieł, w szczególności zaś "Słownika wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych" czy "Podręcznego słownika wyrazów obcych". W dobie Internetu oraz Wikipedii twórczość Kopalińskiego powoli odchodzi do lamusa. Większość jego książek jest niedostępna w sieci nad czym można ubolewać, bo niektóre tytuły z pewnością zasługują na szersze poznanie, tym bardziej, że język, którym operuje Kopaliński jest niezwykle atrakcyjny, także dla młodego odbiorcy.

Jedna z ciekawszych pozycji autorstwa Kopalińskiego nosi tytuł "Opowieści o rzeczach powszednich". W książce tej autor popisuje się swoją wyobraźnią i erudycją na temat przedmiotów codziennego użytku nakreślając ich historyczne uwarunkowania. Pisze tu o chlebie, soli, kawie, zegarku, kapeluszu, obuwiu, gazecie, róży, lampie i wielu innych przedmiotach. Z uwagi na moje zamiłowanie do łyżeczek przytoczę Wam, co Kopaliński miał do powiedzenia o łyżkach a prawi o nich co nieco w podrozdziale "sztućce i naczynia". Mam też nadzieję, że zachęci to kogoś do sięgnięcia po tę pozycję, która można obecnie kupić m.in. na allegro za kilka złotych. 

"Sądzić należy, że wynalazek trzech podstawowych sztućców  – noża, widelca i łyżki – nie przyszedł naszym przodkom do głowy jako nagłe objawienie. Jego podstawowa idea mieści się przecież w naszych rękach. Garść jest protoplastą łyżki, palce – widelca, a cała ręka, umiejąca drzeć, rwać, rozszarpywać mięso - noża. Teraz należałoby się zastanowić, który z tych trzech przedmiotów wynaleziono najpierw. Zdaje się nie ulega wątpliwości, że pierwsza była łyżka, której pierwowzorów nie brak w otaczającej przyrodzie, jak choćby na plaży – wydrążone przez wodę kamienie lub muszle o nieskończonej rozmaitości kształtów. (...)

Pierwsze zrobione całkowicie przez człowieka łyżki lepiono z gliny, a potem wypalano, obie części – czerpak (czarkę) i trzonek (rękojeść, rączkę) – razem; później wykonywano je z kości lub drewna. Noży z brązu użytkowano już 3500 lat temu powszechnie w Europie i Azji, a gdy poznano też inne metale, sztuka wykuwania ostrzy rozwinęła się w Chinach, Indiach i Europie. Starożytni Egipcjanie używali łyżek z brązu do różnych celów: do posiłków, do kosmetyków, do palenia kadzidła w świątyniach (...). Grecy i Rzymianie mieli już łyżki z brązu i srebra. Wiele kościanych łyżek rzymskich miało otwór pośrodku czerpaka – cel tego otworu jest nie rozwiązaną do dziś zagadką dla uczonych. (...)

Srebrne łyżeczki miały pierwotnie długie, spiczaste czerpaczki; u schyłku średniowiecza czarki stały się głębsze i bardziej owalne. Dobrane pod względem kształtu i dekoracji komplety łyżek i widelców pojawiają się w połowie XVIII wieku. (...)

Warto na koniec dodać, że według statystyki UNESCO (Organizacji Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury) z lat sześćdziesiątych XX wieku, 46% ludzi na świecie jadło wówczas palcami, 35% pałeczkami, a tylko 19% za pomocą łyżki, widelca i noża."

Pozwólcie jeszcze, że podam jeszcze kilka cytatów odnoszących się do soli. W końcu kolekcjonuję łyżeczki do soli i jakieś ciekawostki o soli warto tu przytoczyć.

(...) Innym jeszcze dowodem szacunku, jakim cieszyła się sól, jest przesąd znany już w starożytnym Rzymie, że rozsypanie choćby odrobiny soli na stół jest złym znakiem, albo, jak to się już dziś częściej mówi, zapowiedzią kłótni. Zmarnowanie jakiegoś cennego przedmiotu bywa niekiedy rzeczywiście powodem wymówki i sprzeczki.

Kto jadł z kimś »chleb i sól«, witał »chlebem i solą«, ten wchodził z nim w ścisłe związki. Słowo »sól« zyskało dodatkowe znaczenie szacunku i honoru w językach starożytnych i nowożytnych. Do dziś mówią Arabowie: »sól jest między nami«, »kocham Cię jak sól» (...) Kiedy Biblia mówi o »przymierzu soli«, ma na myśli trwały nieodwołalny związek. konserwująca moc soli przeniesiona została w sferę duchową; uważano, że sól ma siłę oczyszczania duchowego. Do dziś dzieci Beduinów naciera się solą zaraz po urodzeniu, rzymscy katolicy używają soli przy chrzcie jako symbolu czystości. Do dziś nie zaginął obyczaj wrzucania garstki soli do trumny, gdyż sól, jako symbol nieśmiertelności, ma odstraszać diabła. Przysłowie polskie »zjesz beczkę soli nim poznasz dowoli« (drugiiego człowieka) znane jest od czasów starożytnych we wszystkich językach europejskich.

O ludziach najcenniejszych, najwartościowszych, o wybrańcach mówi się niekiedy, że są »solą ziemi«, a więc czymś najcenniejszym. Powiedzenie to bierze się z Ewangelii, gdzie Jezus powiada do apostołów: »Wy jesteście solą ziemi«.

Źródło: W. Kopaliński, Opowieści o rzeczach powszednich, Instytut Wydawniczy Nasza Księgarnia, Warszawa 1987.

Napisy na łyżkach staropolskich

Jak wspominałem we wpisie zatytułowanym "Łyżki i łyżeczki pamiątkowe" przed 1700 rokiem łyżka stanowiła rzecz osobistą, którą noszono przy sobie zatknięte za pas. Zygmunt Gloger w "Encyklopedii Staropolskiej" z 1903 roku pisze o łyżkach następująco:

Do wybitnych sprzętów stołowych polskich należały w XVI i XVII w. łyżki srebrne a niekiedy i cynowe, różniące się zupełnie kształtem swym od dzisiejszych. Czerpaki miały one szerokie a płytkie, często wewnątrz wyzłacane, trzonki proste, przy osadzie i na końcu rzeźbione. Na łyżkę taką można było nabrać bigosu i kaszy dużo, ale polewki niewiele. Gołębiowski tak pisze w dziełku swojem „Domy i dwory” o nakryciach stołów w dawnej Polsce: „Chleb na talerzu przykryty był serwetą maleńką; kładziono łyżkę tylko, bez noża i widelca, każdy je bowiem z sobą przynosił. Na łyżkach bywały napisy, to stosujące się do tego, ażeby powściągnąć od kradzieży, to zawierające ogólne prawidła.”

Następnie autor podaje przykłady tych napisów. Oto one:

1. Pamiętaj, człowiecze – że cię nie długo na świecie.
2. Mnie kto skryje – bardzo mój pan bije.
3. Nie kładź mię zanadra – bym ci nie wypadła.
4. Pierwsza potrawa – szczerość łaskawa.
5. Bez łyżki zła strawa – chociaż dobra potrawa.
6. Trzeźwość, pokora – rzadka u dwora.
7. Kto komu jamę kopa – sam w nię wpada.
8. Nie przebierać, gdy coć dadzą. Kiedy cię za stół posadzą.
9. Dalić Bóg dary – używaj miary.
10. Przy każdej sprawie – pomnij o sławie.
11. Wszystko przeminie, sława nie zginie.
12. Napoj pragnącego, nakarm łaknącego.
13. Dasz Bogu prawie – oddać łaskawie.
14. Nie opuszczaj cnoty dla pożytku.
15. Gdy nie masz pieniędzy – przyucz się nędzy.
16. Byś wszystko utracił – cnotę chowaj.
17. Cnotę nad złoto przekładaj.
18. Pamiętaj, żeś człowiek, jaki twój wiek.
19. Dał ci Bóg dary, używaj miary.
20. Złego zwyczaju strzeż się i w gaju.
21. To prawy pan, kto baczy swój stan.
22. Na to mię tu dano, aby mię nie brano.
23. Wolno mną jeść, ukraść nie.
24. Miła wieść, gdy wołają jeść.
25. Kto mię stąd wyniesie, pewnie go dar wzniesie.
26. Gdzie sobie radzi, tam spełnić nie wadzi.
27. Miewaj na pieczy poczciwe rzeczy.
28. Dobra żona – męża korona.
29. Żak szkolny, jako wilk głodny.
30. Dziatki moje, jedzcie tędy. A nie dbajcie o urzędy.
31. Jedz mną a skromnie i nie myśl o mnie.
32. U pijanicy niemasz tajemnicy.
33. Szczerość będzie wdzięczna wszędzie.
34. Bogu ufaj, w szczęściu nadzieje nie pokładaj.
35. Poznać po mowie, komu płocho w głowie.
36. Pokój czynić na mądrego zależy.
37. Dla srebra kawalca obieszą zuchwalca.
38. Kto nie dba o goście, w szkatule mu roście.
39. O łyżkę nie prosi, kto ją z sobą nosi.
40. Żywiąc pomiernie, bądź z każdym wiernie.

Łyżki i łyżeczki pamiątkowe

Jak wskazują liczne badania historyczne i archeologiczne łyżka to najstarszy rodzaj sztućca, który towarzyszył człowiekowi od czasów epoki kamienia łupanego (paleolit). Wówczas do nabierania strawy wykorzystywano muszle oraz fragmenty drewna. Noże przyszły z czasem, przekształcając się następnie w widelce.

Współczesna forma łyżki (ligula) znana jest od czasów rzymskich, poczynając od I wieku naszej ery. Wykonana była z metalu i używana do zup oraz miękkich dań. W czasach średniowiecza łyżki wykonane były z drewna (patrz zdjęcie łyżki z XVI w.) i rogów a pośród szlachetnie urodzonych dominowało srebro. Od około XIV wieku rozpoczęto wykonywać łyżki z metali nieszlachetnych takich jak żelazo, stop cyny (ang. pewter) czy mosiądz. To jednak głównie stop cyny, dzięki swej cenowej przystępności spopularyzowało łyżki wśród ludu. Przed 1700 łyżka stanowiła rzecz osobistą, którą noszono przy sobie zatknięte za pas.

Obecnie można wyróżnić kilkadziesiąt rodzajów łyżek mających różne przeznaczenie. Największą popularnością wśród kolekcjonerów cieszą się tzw. łyżeczki pamiątkowe (ang. souvenir spoon), które jak sugeruje nazwa mają na celu upamiętnić wydarzenie (np. chrzest, ślub święta czy jubileusz) lub miejsce, najczęściej kraju, regionu, miasta lub konkretnej atrakcji turystycznej czy miejsca kultu. Materiał z jakiego są wykonane łyżeczki jest zróżnicowany. Najczęściej spotkać można łyżeczki posrebrzane, wykonane ze stali nierdzewnej lub srebra.

Łyżeczki pamiątkowe (vel łyżeczki kolekcjonerskie) zdobyły dużą popularność w Ameryce i Europie w II połowie XIX wieku, kiedy to ruch turystyczny pomiędzy państwami i kontynentami systematycznie rósł. Załamanie przyszło wraz z wybuchem I Wojny Światowej, która przerwała potężną falę globalizacji. Poniżej przykłady łyżeczek pamiątkowych z motywem Nowego Jorku.

Obecnie popularność łyżeczek pamiątkowych (podobnie jak pocztówek) spada na rzecz magnesów na lodówkę i bardziej wyszukanych pamiątek. Największymi entuzjastami łyżeczek pozostali anglosasi oraz germanie, szczególnie Holendrzy.