Anatomia łyżki i łyżeczki

Do tej pory w opisach poszczególnych łyżeczek do soli używałem uproszczonej charakterystyki budowy łyżki, co czasami rodziło nieścisłości. Aby móc wyrażać się bardziej precyzyjnie i jednocześnie zrozumiale dla czytelnika prześledźmy poszczególne elementy łyżki i ich nazewnictwo.

Łyżka zbudowana jest zasadniczo z dwóch części – czerpaka oraz rączki. Można natomiast przyjąć, że składowymi czerpaka są:

• wierzchołek (czubek) czerpaka,
• miseczka,
• uskok.

Natomiast rączka zbudowana jest z takich elementów jak:

• ramiona,
• trzonek,
• uchwyt,
• zwieńczenie rączki.

Literatura dla kolekcjonera łyżeczek

Książki są dla kolekcjonerów kluczowym obok Internetu źródłem informacji o ich pasji. Kolekcjoner łyżeczek ma dość ograniczoną biblioteczkę domową stricte związaną z łyżeczkami, ale dość obszerną jeśli chodzi o pokrewne tematy poświęcone np. srebrom, solniczkom, secesji itp. W takich książkach można spotkać kilka stron, czasem rozdział, który traktuje o łyżeczkach. To relatywnie niewiele, ale kolekcjoner jest niezwykle pazerny i kilka książek z literatury podstawowej zaspakaja tylko pierwszy głód.

Niestety, literatura dla kolekcjonerów zdominowana jest przez anglojęzyczne tytuły, rzadko kiedy tłumaczone na język polski z uwagi na potencjalnie mały rynek zbytu. Są to zatem książki, których cena dodatkowo podnoszona jest przez koszty sprowadzenia ich ze Stanów Zjednoczonych lub Wielkiej Brytanii. Kolekcjonerzy łyżeczek powinni na pewno zwrócić uwagę na poniższe pozycje:

• American Sterling Silver Flatware 1830s-1990s: An Identification and Value Guide, Maryanne Dolan (1992)
• Collecting for Tomorrow. Spoons, Michael Snodin, Gail Belden (1976)
• Sterling Flatware Identification & Value Guide, Tere Hagan (1999)
• Spoons 1650-2000, Simon Moore (2005)
• Sterling Silver, Silverplate and Souvenir Spoons With Prices (1996)
• Spoons from Around the World, Dorothy T. Rainwater, Donna H. Felger (1992)
• Collectible Souvenir Spoons. Identification & Values, Wayne Bednersh (1998)
• American Spoons: Souvenir and Historical, Dorothy T. Rainwater, Donna H. Felger (1997)
• Silverplated Flatware, An Identification and Value Guide, Tere Hagan (1990)

Osoby zainteresowany drewnianymi łyżkami z pewnością powinni sięgnąć po książkę autora Norman D. Stevens pt. A Gathering of Spoons: The Design Gallery of the World's Most Stunning Wooden Art Spoons.

Łyżki i łyżeczki pamiątkowe

Jak wskazują liczne badania historyczne i archeologiczne łyżka to najstarszy rodzaj sztućca, który towarzyszył człowiekowi od czasów epoki kamienia łupanego (paleolit). Wówczas do nabierania strawy wykorzystywano muszle oraz fragmenty drewna. Noże przyszły z czasem, przekształcając się następnie w widelce.

Współczesna forma łyżki (ligula) znana jest od czasów rzymskich, poczynając od I wieku naszej ery. Wykonana była z metalu i używana do zup oraz miękkich dań. W czasach średniowiecza łyżki wykonane były z drewna (patrz zdjęcie łyżki z XVI w.) i rogów a pośród szlachetnie urodzonych dominowało srebro. Od około XIV wieku rozpoczęto wykonywać łyżki z metali nieszlachetnych takich jak żelazo, stop cyny (ang. pewter) czy mosiądz. To jednak głównie stop cyny, dzięki swej cenowej przystępności spopularyzowało łyżki wśród ludu. Przed 1700 łyżka stanowiła rzecz osobistą, którą noszono przy sobie zatknięte za pas.

Obecnie można wyróżnić kilkadziesiąt rodzajów łyżek mających różne przeznaczenie. Największą popularnością wśród kolekcjonerów cieszą się tzw. łyżeczki pamiątkowe (ang. souvenir spoon), które jak sugeruje nazwa mają na celu upamiętnić wydarzenie (np. chrzest, ślub święta czy jubileusz) lub miejsce, najczęściej kraju, regionu, miasta lub konkretnej atrakcji turystycznej czy miejsca kultu. Materiał z jakiego są wykonane łyżeczki jest zróżnicowany. Najczęściej spotkać można łyżeczki posrebrzane, wykonane ze stali nierdzewnej lub srebra.

Łyżeczki pamiątkowe (vel łyżeczki kolekcjonerskie) zdobyły dużą popularność w Ameryce i Europie w II połowie XIX wieku, kiedy to ruch turystyczny pomiędzy państwami i kontynentami systematycznie rósł. Załamanie przyszło wraz z wybuchem I Wojny Światowej, która przerwała potężną falę globalizacji. Poniżej przykłady łyżeczek pamiątkowych z motywem Nowego Jorku.

Obecnie popularność łyżeczek pamiątkowych (podobnie jak pocztówek) spada na rzecz magnesów na lodówkę i bardziej wyszukanych pamiątek. Największymi entuzjastami łyżeczek pozostali anglosasi oraz germanie, szczególnie Holendrzy.